classreverb

αντί about us..

Τάξη και ταξική συνείδηση

Λέγοντας τάξη, εννοώ ένα ιστορικό φαινόμενο το οποίο ενοποιεί διάφορα ετερόκλητα και φαινομενικώς ασύνδετα γεγονότα, τόσο στο ακατέργαστο υλικό της εμπειρίας όσο και στη συνείδηση. Και τονίζω πως πρόκειται για ένα φαινόμενο ιστορικό. Δεν εκλαμβάνω την τάξη ούτε ως «δομή» ούτε και ως «κατηγορία», αλλά ως κάτι το οποίο πράγματι συμβαίνει στις ανθρώπινες σχέσεις.

[…]

Και η τάξη συμβαίνει όταν κάποιοι άνθρωποι, εξαιτίας των κοινών τους εμπειριών […] καταλαβαίνουν ότι έχουν κοινά συμφέροντα οι ίδιοι και, ακόμη, ότι αυτά είναι διαφορετικά και αντίθετα από τα συμφέροντα άλλων. Η ταξική εμπειρία προσδιορίζεται εν πολλοίς από τις παραγωγικές σχέσεις μέσα στις οποίες οι άνθρωποι γεννιούνται – ή εισέρχονται παρά τη θέλησή τους. Ταξική συνείδηση είναι ο τρόπος με τον οποίο αυτές οι εμπειρίες μεταπλάθονται με πολιτισμικούς όρους: γίνονται παραδόσεις, συστήματα αξιών, ιδέες και θεσμικές μορφές. Αν η εμπειρία εμφανίζεται ως προσδιορισμένη, δεν ισχύει το ίδιο για την ταξική συνείδηση. Μπορούμε, ασφαλώς, να διακρίνουμε μια λογική στις αντιδράσεις που έχουν κάποιες παρόμοιες επαγγελματικές ομάδες οι οποίες βιώνουν παραπλήσιες εμπειρίες, αλλά δεν μπορούμε να διατυπώσουμε έναν κανόνα σχετικά με αυτές. Η συνείδηση της τάξης αναδύεται με τον ίδιο τρόπο σε διάφορα μέρη και διάφορες εποχές, αλλά ποτέ ακριβώς με τον ίδιο τρόπο.

Είναι σήμερα ευρέως διαδεδομένος ο πειρασμός να αντιλαμβανόμαστε την τάξη ως «πράγμα». Δεν ήταν αυτός ο τρόπος που την αντιλαμβανόταν ο Μαρξ στα ιστορικά του κείμενα. Ωστόσο, το λάθος αυτό εντοπίζεται σε πολλά από τα μεταγενέστερα «μαρξιστικά» κείμενα. Αυτό το «πράγμα» το αντιλαμβάνονται πολλοί ως κάτι που έχει πραγματική υπόσταση, που μπορεί να οριστεί με τρόπο σχεδόν μαθηματικό. Δηλαδή ένα πλήθος ανθρώπων που διατηρούν μια ορισμένη σχέση με τα μέσα παραγωγής. Αν το σκεφτούμε έτσι, το πιθανότερο επόμενο βήμα είναι να ορίσουμε «ποια συνείδηση πρέπει να έχει αυτή η τάξη» (που σπανίως την έχει) και να αναρωτηθούμε αν έχει επίγνωση της θέσης της και των πραγματικών αναγκών της. Ωστόσο υπάρχει ένα πολιτισμικό εποικοδόμημα μέσα από το οποίο περνά και αναδύεται αυτή η επίγνωση, έστω με ανεπάρκειες. Από αυτές τις πολιτισμικές υστερήσεις και διαστρεβλώσεις, αν τις βλέπουμε ενοχλητικές, είναι εύκολο να καταλήξουμε σε μια θεωρία υποκατάστασης: στο κόμμα, τη σέχτα, τον θεωρητικό, που αναδεικνύουν την ταξική συνείδηση, όχι όπως είναι, αλλά όπως θα έπρεπε να είναι.

[…]

Η έννοια της τάξης συνεπάγεται την έννοια της ιστορικής σχέσης. Όπως και κάθε άλλη σχέση, η ιστορική σχέση είναι ρέουσα και διαφεύγει κάθε προσπάθεια ανάλυσης αν επιχειρήσουμε να ακινητοποιήσουμε τη ροή της σε μια δεδομένη χρονική στιγμή ανατέμνοντας τη δομή της. Ακόμη και το πιο λεπτοδουλεμένο κοινωνιολογικό δίχτυ δεν μπορεί να συλλάβει ένα καθαρό μοντέλο της τάξης […] η τάξη αποτελεί σχέση και όχι πράγμα. Η τάξη δεν υφίσταται ούτε για να έχει ένα αφηρημένο συμφέρον ή μια αφηρημένη συνείδηση ούτε για να ξαπλώσει στο κρεβάτι του Προκρούστη.

[…]

Tο πιο αξιοσημείωτο γεγονός της περιόδου μεταξύ 1790 και 1830 είναι η διαμόρφωση της «εργατικής τάξης». Τούτο αποδεικνύεται, πρώτον, από την ανάπτυξη της ταξικής συνείδησης: της συνείδησης μιας ταύτισης συμφερόντων μεταξύ όλων αυτών των διαφορετικών ομάδων εργαζομένων, αλλά και σε αντιδιαστολή με τα συμφέροντα των άλλων τάξεων· και, δεύτερον, από την ανάπτυξη των αντίστοιχων μορφών πολιτικής και εργατικής οργάνωσης […] Στη συγκρότηση της εργατικής τάξης συνέβαλαν εξωτερικοί παράγοντες όσο όμως και η ίδια η εργατική τάξη.

[…]

Αν σταματήσουμε την ιστορία σε ένα δεδομένο χρονικό σημείο, τότε δεν υπάρχουν τάξεις, αλλά, απλούστατα, ένα πλήθος άτομα που βιώνουν ένα πλήθος εμπειρίες. Εάν όμως παρακολουθήσουμε αυτούς τους ανθρώπους στη διάρκεια μιας επαρκώς μεγάλης περιόδους κοινωνικής αλλαγής, θα διαπιστώσουμε ότι οι σχέσεις τους, οι ιδέες τους και οι θεσμοί τους διακρίνονται από συγκεκριμένα μοτίβα. Η τάξη ορίζεται από ανθρώπους που βιώνουν την ιστορία τους. Αυτός, σε τελευταία ανάλυση είναι ο μόνος ορισμός της.[1]


[1] E.P Thompson, Η συγκρότηση της αγγλικής εργατικής τάξης, ΠΙΟΠ, 2018.