Από το κράτος-πρόνοιας στο κράτος ποινικού δικαίου

Από το «κράτος-πρόνοιας» στο κράτος «ποινικού δικαίου»[1]: οι μεταμορφώσεις της κοινωνικής υποταγής

Η καπιταλιστική αναδιάρθρωση των τελευταίων δεκαετιών του 20ου αιώνα δρομολόγησε μια διαδικασία θεσμικής (κρατικής) κατάργησης των εργατικών κεκτημένων. Προκειμένου να διασώσει το κεφάλαιο από τις κρίσεις της ελεύθερης αγοράς και τις ισχυρές πιέσεις των εργατικών διεκδικήσεων, το δυτικό κράτος επιτέθηκε με σφοδρότητα στην εργατική τάξη «απελευθερώνοντας» την αγορά εργασίας από τα κρατικά μέτρα ρύθμισης της σχέσης εργαζόμενου-εργοδότη. Καταργώντας τις προ- και μεταπολεμικές εργατικές κατακτήσεις και κατοχυρώνοντας νομικά το δικαίωμα των αφεντικών να κινούνται ευέλικτα ανάλογα με τις ανάγκες τους, το κράτος απάλλαξε την αστική του τάξη από τα βάρη της δικής της κρίσης. Ούτε σε μας αρέσουν οι μαζικές απολύσεις και η κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων, είπε το κράτος στους πολίτες του, αλλά σε συνθήκες κρίσης είναι ο μόνος τρόπος για να επιστρέψει η ανάπτυξη. Και κάπως έτσι, ο 21ος αιώνας βρήκε τη δυτική εργατική τάξη να δουλεύει περισσότερο για λιγότερα λεφτά.

Η φούσκα του «κράτους-πρόνοιας» δηλαδή της μορφής κρατικής διακυβέρνησης που βασιζόταν στις κρατικές εγγυήσεις για αυξημένο εργατικό κόστος (υψηλότεροι μισθοί, σταθερή απασχόληση, ασφάλιση, συνδικαλιστική προστασία) προς όφελος συγκεκριμένων εργατικών στρωμάτων των ανεπτυγμένων καπιταλιστικών κρατών (βλ. βιομηχανικοί εργάτες), έσκασε κάπου στα τέλη του προηγούμενου αιώνα. Μαζί του τελείωσε και το κεινσιανό παραμύθι της κρατικής προστασίας απέναντι στις δυνάμεις της αγοράς.

Στις μέρες μας, κανένα συστημικό οικονομικό ιδεολόγημα δεν μπορεί να πείσει ότι το κράτος θέλει και μπορεί να βάλει φρένο στη μόνιμη κρίση του καπιταλισμού. Όλο και περισσότεροι προλετάριοι αντιλαμβάνονται το κράτος ως ένα παράσιτο που ζητάει φόρους με αντάλλαγμα το απόλυτο τίποτα. Οι τιμές στα αγαθά ανεβαίνουν, το ρεύμα και το νερό ιδιωτικοποιούνται, η στέγαση γίνεται πολυτέλεια και η εργασία γίνεται ευέλικτη μόνο για τα αφεντικά. Η αβεβαιότητα επιστρέφει στις φαντασμένες δυτικές κοινωνίες και οδηγεί σε μαζική απόσυρση του πληθυσμού από τη θεσμοθετημένη πολιτική. Οι σύγχρονες προλεταριακές εξεγέρσεις και η πρωτόγνωρη εκλογική αποχή σε διεθνές επίπεδο αποτελούν χαρακτηριστικό παράδειγμα. Με λίγα λόγια, στις μέρες μας η ευρεία κοινωνική συναίνεση στην κρατική εξουσία έχει υποχωρήσει σε σχέση με τις δεκαετίες ’40-’70. Η «ζήτηση» των κρατικών υπηρεσιών βρίσκεται σε ύφεση.

Ταυτόχρονα με την κατάργηση των όποιων προνοιακών υπηρεσιών το σύγχρονο κράτος ενισχύει την ποινική του παρέμβαση[2]. Από τη μια, αυστηροποιεί τα κριτήρια για την παροχή επιδομάτων και την πρόσβαση σε κοινωνικές υπηρεσίες. Από την άλλη, αυστηροποιεί τις ποινές για τους μικροπαραβάτες και ποινικοποιεί περαιτέρω τις μορφές της συλλογικής δράσης. Κυνηγάει με λύσσα τη μικροπαραβατικότητα όσο η μαφία του πλουτίζει από τα δημόσια έργα, τη νύχτα και το ναρκεμπόριο, και αυξάνει τις προσλήψεις και τη χρηματοδότηση των σωμάτων ασφαλείας ενώ κυνηγάει το πολιτικά οργανωμένο τμήμα του προλεταριάτου. Η παραβατικότητα των απόκληρων και τα σπασμένα μάρμαρα των εξεγερμένων είναι το φανταχτερό περιτύλιγμα της επικαιροποιημένης κρατικής ιδεολογίας παγκοσμίως.

Χωρίς λοιπόν τα προσχήματα του «κράτους-πρόνοιας», κι επειδή δεν μπορεί να παραδεχτεί ότι προσφέρει το απόλυτο τίποτα στους εξαγριωμένους φορολογούμενούς του, το κράτος διακηρύττει ότι μπορεί τουλάχιστον να τους προσφέρει ασφάλεια. Για να το πετύχει αυτό στρέφει τη διαφημιστική του καμπάνια στο πεδίο της τάξης και στοχοποιεί συγκεκριμένα κοινωνικά τμήματα (μετανάστες, αναρχικοί) που ενσαρκώνουν τον «αποκλίνοντα Άλλο»[3], τη συμβολική φιγούρα του εχθρού της κανονικότητας. Παρουσιάζοντας έτσι τους εχθρούς του ως εχθρούς ολόκληρης της κοινωνίας, λανσάρει ένα νέο είδος ανασφάλειας που απειλεί μια αφηρημένη κανονικότητα, εντός της οποίας η κοινωνία μετατρέπεται σε φυτώριο κανονικοποιημένων υποκειμένων που δίνουν τη συγκατάθεσή τους στην ίδια τους την εκμετάλλευση.

απόσμασμα από το κείμενο Νόμος και τάξη: η ανανεωμένη κρατική σειρά


[1] Bauman, Z., Σπαταλημένες ζωές, Κατάρτι. σ. 113.

[2] Ό.π.

[3] Ό.π, σ. 93-94.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s