Οι δύο Μαρξ

Έχει συχνά ειπωθεί ότι o καθένας έχει τον δικό του Μαρξ, και είναι σίγουρα σωστό. Θα πρόσθετα ότι o καθένας έχει τους δύο δικούς του Μαρξ, όπως μας το υπενθυμίζουν οι συζητήσεις των τριάντα τελευταίων χρόνων για τον νέο Μαρξ, την επιστημολογική τομή  κ.λπ. Οι δύο δικοί μου Μαρξ δεν διακρίνονται χρονολογικά. Στην πραγματικότητα έλκουν την καταγωγή τους από αυτό που θεωρώ ως μια βασική αντίφαση της σκέψης του Μαρξ, μια επιστημολογική αντίφαση που οδηγεί σε δύο δυνατές ιστοριογραφίες.

Από τη μια μεριά, ο Μαρξ είναι η μεγάλη ανταρσία ενάντια στην αστική φιλελεύθερη σκέψη, με την ανθρωπολογία της που βασίζεται στην έννοια μιας «αμετακίνητης ανθρώπινης φύσης», με τον κατά Καντ αμοραλισμό της, την πίστη της σε μια αργή και αναπόφευκτη βελτίωση της μοίρας των ανθρώπων, το ενδιαφέρον της για το άτομο σε αναζήτηση της ελευθερίας. Ενάντια σε αυτό το σύνολο διανοημάτων, ο Μαρξ ισχυρίζεται ότι υπάρχουν διάφορες κοινωνικές πραγματικότητες, η καθεμιά με τη δική της ιδιαίτερη δομή, συνδεδεμένη με διακριτούς κόσμους με τον κάθε κόσμο να καθορίζεται από τους αντίστοιχους τρόπους παραγωγής. Το θέμα ήταν να αποκαλυφθεί ο τρόπος που αυτοί οι τρόποι παραγωγής λειτουργούσαν πίσω από τις ιδεολογικές τους οθόνες. Η πίστη στην ύπαρξη «οικουμενικών νόμων» μας εμποδίζει, ακριβώς, να αναγνωρίσουμε την ιδιαιτερότητα του κάθε τρόπου παραγωγής, να ανακαλύψουμε τα μυστικά της λειτουργίας του, και κατά συνέπεια να εξετάσουμε με διαύγεια τους δρόμους της ιστορίας.

Άλλα από την άλλη μεριά, ο Μαρξ δέχεται τον οικουμενισμό στον βαθμό που αποδέχεται την ιδέα μιας αναπόφευκτης ιστορικής πορείας προς την πρόοδο, με τη γραμμική ανθρωπολογία της. Οι τρόποι παραγωγής μοιάζει να μπαίνουν στη σειρά σαν τους μαθητές, ανάλογα με το «ύψος» τους, δηλαδή το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών τους δυνάμεων. (Εξού και όλες οι δυσκολίες και όλη η αμηχανία που έχει κατά καιρούς προκαλέσει η έννοια του ασιατικού τρόπου παραγωγής, που συμπεριφέρεται λίγο σαν τον απείθαρχο μαθητή, ο όποιος αρνείται να ακολουθήσει τους κανόνες και να σταθεί κανονικά στη σειρά).

Αυτός ο δεύτερος Μαρξ είναι προφανώς πολύ πιο συμπαθής στους φιλελεύθερους, που είναι έτοιμοι να συνδιαλλαγούν μαζί του τόσο στο θεωρητικό όσο και στο πολιτικό επίπεδο. Ο άλλος Μαρξ τους ενοχλεί περισσότερο. Οι φιλελεύθεροι τον φοβούνται, τον απωθούν, αρνούνται τη θεωρητική του νομιμότητα. Δαίμονας ή ήρωας, μόνο ο πρώτος Μαρξ παρουσιάζει για μένα ενδιαφέρον και θεωρώ ότι έχει ακόμη μερικά πράγματα να μας πει σήμερα.

Απόσπασμα από το κείμενο «Ο Μαρξ και η ιστορία: η πόλωση» του Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν στο βιβλίο Φυλή, έθνος, τάξη του Ετιέν Μπαλιμπάρ και Ιμμάνουελ Βαλλερστάιν.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s